سەردایێوی دۉسانە پەی لاو برا باجەلانەکاما

 

سەردایێوی دۉسانە پەی لاو برا باجەلانەکاما

بۆنەو ئەرەنیای کەلاسو وانای و مۉچنای زوانو ویٛشا (گۉران/ دایلەکتو باجەڵانی)، یام زوانو ماچۉی. کۉمەلێو کەسایەتییٛ کۆمەڵاتی، فەرهەنگی و زوانییٛ جە هەورامانەوە لوایمیٛ پەی لایشا (م. جەمال. بیٛدار، د. ناجح گوڵپی، کاک موختار خارگیٛڵەنەی، م کاروان خەرپانەی). مەبەستو سەردای تەنیا یاونای وەشحاڵی و دەسوەشی و هامکاری فەرهەنگی و پەیوەندی کۉمەڵایەتی بیٛ میانو هەردوی لایانە. قسەوباسی فرە کریا، هەردویی لاییٛ تاکیدشاکەرد سەرو دریٛژەدای پی جۆرە پەیوەندیا بەنیازو خزمەتو زوانەکەیما کە یەک ڕیٛخە و یەک باوانشا هەن.

خالێوە یاگیٛ سەرنجێ ئانەبیٛ ئتر ئادیچیٛ یاوێنیٛ پا قەناعەتیە کە زوۉن مەینەتیەکاو ژیوای بەردیٛنیٛ دەرەی ویٛرانەرە و زوانەکەشا پاو ئی مەینەتیا خەریکەن گرۉڵیەش کەوتیٛنە لیٛژی، نیمە مەردە بیەن. هەمان قەناعەتو ئیٛمەی هەورامیشا پەی پەیدا بییٛنە کە لازمەن زوانەکەیما بپاریٛزنمیٛ و بژوژنمیٛشەوە، چینە زیاتەر کەلەلا نەگنۉ. پەوکای سەرەتا کەلاسێوی مۉچنای زوانەکەیشا نیانرە پەی ئا کەسا کە ئارەزوشانە، جە گەورەی و وردی. چەنی ئانەیچ مامۆسایوەی کاکەیی (یارسان) کە تاوناش هامکاریشا بکەرۉن پەی وانەواتەی کەلاسەکەیشا. ئینەیچ یاگیٛ دڵوەشینە کە بنەڕەتو هامکارین میانو دایلەکتەکاو زوانو گورانینە.

ئی لاقۉرە زلە تاریخییٛ (ڕیکوزیاو باجەلانی پەی گەشەو ئانزانیەتی) وستیٛنە سەرو شانەو ویٛش.

ئارۉ1/8/2026  یوەم ڕۉ کەلاسەکەیشا بیٛ لواڕاوە بە ئامادەبیەی ئیٛمە و کۉمەڵێو جە کەسایەتی فەرەهنگی و کۆمەڵایەتی باجەلانەکاو ناوچەو گەرمیانی.

باجەلانەکیٛ چی ناوچەنە توشو جینوسایدی ئامێنیٛ سەردەمو ڕژیٛمو بەعسی سەدامینە.ساڵە 1976 دماو وڕای بەنامیٛ (شۉڕشو کوردی ساڵەو 1975) سەدام هەڵمەتەو تەعریبش فراوانە کەردە، یۉ چانیشا چۉلکەردەی و بە زور بارکەردەی باجەلانەکاو ناوچەو بنکورەی بیٛ کە زیاتەر جە هەژدە دەگایا بیٛ، ئەودەسو ئاوەو سیروانی، وارو دەربەندیخانی، گردش بە روتو قوتی، سەڵتو قوڵتی زنییٛوەو عەرەبیٛش ئاردیٛ یاگیٛشانە ئەرەنیشتیٛش کەردیٛ، باجەلانەکیٛچش بە زۉر بەردیٛ پەی پاریزگاو ڕومادی، هەر یانێوەش وستیٛ دلیٛو کورەدەگێوەی عەرەبی پا بیابانارە. دماو دویٛ یەریٛ ساڵا ئی خەڵکە تاواشا دەگا عەرەبەکانە بلا پەی شارەکا، وەلێم ڕاشا نەدێ بەیاوە دەگاو ویٛشا، تا وڕای سەدامی، گیٛڵوە پەی نیشتمانو ویٛشا کە ئەودەسو ئاوەو سیروانین، بنارو کەشو داڵەهۉی، کە هام کۉشەنیٛ دەگایەکاو زەردەی و ڕیٛژاوی و پیرانینیٛ. برا باجەلانەکیٛما نەک هەر چیٛگە، ناوچەو دەشتەو موسڵیچ بەهەمان شیٛوە کاتو سەرژمارینە (1977) زۆرشا پەی ئاردیٛ کە ویٛشا بەعەرەب بنویسا تا دەگاو ویٛشانەو سەرو زەمینو زارو ویٛشانە بماناوە، هەرکام ویٛش بەعەرەب نەنویست، بە سەلتو قوڵتی ئاردیٛشا پەی واری کەرکوکی ئوردوگای زورەملیٛنە پەنگنێشا، تا تیلێوی تەرەنە بە دەردێوی تەرە ببەراشا و بفۉتناشا، وەلێم جەنگو جەڵەبەکاو سەدامی ناست.

ئینە ڕازەو باجەلانی، شەبەک،  زەنگنەی، شیخانی، جموری، یارسانی و ڕۆژبەیانینە جە عراقەنە، ئا سەرکوتە سەرو ئادیشارە ئامان هەر ڕەحمو خوداین کە کوچێشا مەنەن.

ئیٛمە فرە دەسوەشیشا وەنە مەکرمیٛ بۉنەو هایبیەیشا جە وەرمو خولخولەگیواوینە و کەوتەیۆ سەرو راو پاراستەی زوانو فەرهەنگیشا.

د. ناجح گوڵپی 2/8/2026